#آیت‌الله شهید مرتضی مطهری

🔸وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ ﴿ نحل ٨٩﴾

و این کتاب را بر تو نازل کردیم که بیانگر هر چیزی است 

🔸وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ ۗ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ ﴿ بقره ١٥٥﴾

و بی تردید شما را به چیزی اندک از ترس و گرسنگی و کاهش بخشی از اموال و کسان و محصولات [نباتی یا ثمرات باغ زندگی از زن و فرزند] آزمایش می کنیم. و صبرکنندگان را بشارت ده.

🔸وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا ﴿طه ١٢٤﴾

و هر کس از ياد من روی بگرداند، برای او زندگی تنگ خواهد بود، 

🔹خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ ۖ وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ ﴿ تغابن ٣﴾

آسمان ها و زمین را به حق آفرید، و شما را صورت گری کرد و صورت هایتان را نیکو آراست، و بازگشت به سوی اوست.

🔹..رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ ﴿ اعراف ٢٣﴾

گفتند: پروردگارا! ما بر خود ستم ورزیدیم، و اگر ما را نیامرزی و به ما رحم نکنی مسلماً از زیانکاران خواهیم بود.

آیا از نظر قرآن باید معتقد باشیم نیکی و بدی در این جهان علی‌السّویه است و عکس‌العمل‌ها فقط در آخرت است؟ آیا خداوند فقط در آخرت به نیکی پاداش داده و به بدی کیفر می‌دهد ولی این جهان را نسبت به نیکی و بدی بی‌تفاوت آفریده است؟ یا در این جهان هم عکس‌العمل‌هایی وجود دارد؟ 

🔶 اگر در نظام سبب و مسببی عالم، خداوند به هر موجودی هر خلقتی و هر نوع هستی‌ای که برای آن موجود امکان داشته داده است و غیر از این هرچه را فرض کنیم خیال و وهم است، قهراً این جهان بهترین جهان ممکن می‌شود.

🔸قرآن که از یک طرف می‌گوید قضا و قدر الهی عام است و از طرف دیگر برای انسان اختیار قائل شده است، این دو با یکدیگر منافات ندارد. مسئله عمومیت مشیت الهی با همان نظام اسباب و مسببات مربوط است. ما نباید خیال کنیم که اگر مشیت الهی عام باشد پس سبب و مسببی در کار نیست. بین این دو تنافی نیست.

🔹مَن يُضْلِلِ ٱللَّهُ فَلَا هَادِيَ لَهُۥۚ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيَٰنِهِمْ يَعْمَهُونَ ( اعراف ١٨٦)

براى كسانى كه خدا گمراهشان كند، هدايت كننده اى نيست؛ و آنان را در سركشى و تجاوزشان وا مى گذارد تا در [گمراهى شان] سرگردان و حيران بمانند

🔸قرآن نه تنها به توحید ذاتی، بلکه به توحید افعالی هم عجیب تکیه دارد، به طوری که اصلا همه چیز را از خدا می‌بیند و همه چیز را از خدا می‌داند و هیچ چیز را استثنا نمی‌کند. با این وجود، آیا باز قرآن نظام اسباب و مسببات را واقعا قبول دارد؟